Glas in al haar facetten

In dit onderdeel van de site zal worden ingegaan op glas: van zandkorrel tot uiteindelijk product. Er is veel over glas te vertellen. Het zal u dan ook niet verbazen dat een overzicht als dit nooit compleet is. Het is slechts bedoeld om enig inzicht te geven en niet als ultiem verzamelwerk. Er is van verschillende bronnen gebruik gemaakt om informatie te vergaren. Het is niet meer dan correct om te vermelden waar de gegevens vandaan komen. De bronnen zijn aan het eind dan ook genoemd en kunnen tevens, voor de geïnteresseerde lezer die meer wil weten, makkelijk worden opgezocht. Daarnaast wordt er gebruik gemaakt van een aantal termen. Hoewel getracht wordt om het verhaal zo duidelijk mogelijk te schrijven kan het zijn dat een term niet duidelijk is. Hiervoor is een verklarende woordenlijst toegevoegd. Indien u aanvullingen, opmerkingen dan wel suggesties heeft, wordt u uitgenodigd om te reageren middels info@Si-Crystal.nl.

We wensen u veel leesplezier.

Korte geschiedenis van het ontstaan van glas

Verschillende bronnen maken melding van 5000 jaar voor Christus als eerste tijdsperiode dat glas werd ontdekt of is ontstaan. In de jaren daarna is er beslist een ontwikkeling geweest van glas omdat rond 3500 voor Christus de eerste glazen kralen door de mens zijn gemaakt in Egypte en Oost-Mesopotamië. Het waren ruwe, ondoorzichtige kralen maar wel, zoals gezegd, door de mens gemaakt. De eerste gebruiksvoorwerpen zoals vazen en siervoorwerpen dateren van 2000 tot 1600 voor Christus, en zijn gevonden in Egypte, Mesopotamië, Griekenland, China en Oost-Europa. En zo ontwikkelt de glaskunst zich verder van eerste, in vormen gegoten vazen, tot het blazen van het gesmolten glasmengsel waarmee drinkglazen en andere voorwerpen werden gevormd . Het laatste vond waarschijnlijk voor het eerst plaats in de periode 27 jaar voor Christus tot 14 jaar na Christus. Dit was natuurlijk een grote doorbraak omdat er nu meerdere technieken beschikbaar waren en meer vormen gemaakt konden worden. De ontwikkeling zet zich voort en door de invloed van de Romeinse keizer Augustus begint de productie van glas en de ontwikkeling van werken met glas zich te verspreiden over Europa. In Italië, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland zijn voorbeelden uit die tijd teruggevonden.

Van groot belang is de ontwikkeling in Venetië geweest vanaf ongeveer de 7de- 8ste eeuw alhoewel pas in de 13de eeuw het absolute hoogpunt moet zijn geweest. Uit die tijd dateert een bevel dat het importeren van glas uit andere landen of streken verbiedt en zelfs ambachtslieden die niet uit Venetië afkomstig waren mochten niet meer werken in Venetië. Door veelvuldige branden in de stad werden de werkzaamheden van Venetië verplaatst naar andere regio’s. Zo zijn in Murano en Genua de glas industrieën ontstaan. Ook in andere Europese landen had de ontwikkeling niet stilgestaan. Na de eerste aanzet gegeven door de Romeinen nam de belangstelling weer af om pas rond de vroege middeleeuwen (rond 1300) weer op te leven. In Duitsland bijvoorbeeld waren er in de 17de eeuw al weer een 60-tal glasfabrieken. De Duitse “Glasstrasse” grenst ook aan het gebied dat wij nu kennen als Tsjechië, en waar veel glas werd en wordt gemaakt. In Bohemen, maar eigenlijk in heel Tsjechië, werd glas gemaakt. Omdat er vooral in Bohemen uitstekende omstandigheden waren zoals de aanwezigheid van grote hoeveelheden zand en hout kon de industrie zich daar even voorspoedig ontwikkelen als in de rest van Europa.

Al eerder was er een scheiding ontstaan tussen de samenstelling van het glasmengsel van het Venetiaanse type en de andere mengsels in Europa. Dat is van groot belang geweest voor de verdere ontwikkeling van glasmengsels. Als we namelijk een aantal jaren overslaan, komen we op een zeer belangrijke uitvinding: het kristal mengsel. In 1674 gepatenteerd en door John Ravenscroft ontwikkelt in opdracht van de Engelsen. Hij moest een mengsel maken dat gelijkwaardig was aan het Venetiaanse. Door toevoeging van loodoxide wist hij een glassoort te maken dat een prachtige schittering had en tevens zacht genoeg was om te graveren en te slijpen.

Daarna ging de ontwikkeling snel. Glas werd voor steeds meer doeleinden gebruikt. De samenstelling van mengsels werd gevarieerder en er kwamen steeds nieuwere productietechnieken. Er werd een methode ontdekt om glas in plaatvorm te maken en rond 1950 ontstond de productie van industrieel glas.

Samenstelling van glasmengsels

Glas bestaat voor het grootste deel uit zand (chemische naam siliciumoxide= SiO2). Dit zand wordt tegenwoordig vaak gezuiverd, maar vroeger was dat niet zo. Het vroegere zand bevatte allerlei natuurlijke metalen of andere stoffen die in de grond werden aangetroffen. IJzer is daar een voorbeeld van. Dat is ook de reden dat het glas heel vroeger nooit volkomen helder was, maar altijd een gekleurd waas had.

Een stof die zowel vroeger als nu wordt toegevoegd om de kwaliteit en de eigenschappen van glas te beïnvloeden is potas. (chemische naam kaliumcarbonaat = K2CO3). Het effect van kaliumzouten op het zandmengsel is dat het smeltpunt wordt verlaagd. Gewoonlijk smelt glas bij een temperatuur van boven de 1700 0C. Dat kost behoorlijk wat energie, dus is het gunstig om bijvoorbeeld kaliumzouten toe te voegen. Datzelfde geldt voor natriumzouten. Het toevoegen van soda (chemische naam natriumcarbonaat= Na2CO3) verlaagt het smeltpunt. Daarnaast hebben stoffen als natrium- en kaliumzouten (ook wel alkalimetalen genoemd) ook invloed op de hardheid van glas en op de manier waarop ze het licht kunnen breken. Vaak wordt daarom ook weer kalk (chemische naam calciumcarbonaat=CaCO3) toegevoegd voor de juiste hardheid1. Andere stoffen die regelmatig worden toegevoegd zijn bijvoorbeeld bariumcarbonaat ( BaCO3), dat een vergelijkbaar effect heeft op de lichtbreking als loodoxide (PbO). Op deze laatste stof wordt verderop in dit stuk nog nader ingegaan. Het voert te ver om hier een uitputtende lijst op te noemen van stoffen die kunnen worden toegevoegd. Maar het is duidelijk, glas is dus allerminst een simpel product. Vaak is het een bepaalde samenstelling dat een glasmengsel speciaal maakt of geschikt maakt voor bepaalde bewerkingen zoals etsen of slijpen. Een succesvol recept zal dan ook niet zomaar aan iedereen worden verteld. Het kan de doorslag geven of een glas of karaf mooi is, goed bewerkt kan worden en dus of de producent zijn product goed kan verkopen. Maar ook bepaalt de samenstelling en daarmee de complexiteit van het product of het een simpel goedkoop mengsel is, of een moeizaam verkregen kostbaar mengsel. Dit komt ook tot uiting in de prijs van het product.

Is het nou kristal of glas of kristalglas?

Bovenstaande vraag is terecht. In alle stukken die u tot op heden heeft gelezen wordt gesproken over glas. Ook kristal is glas, alleen is de term kristal een vastgelegde en beschermde term in Nederland en daarbuiten. Als er in Nederland gesproken wordt over kristal, dan betekend dit volgens de regels een glasmengsel met minimaal 24% loodoxide. Kristalglas bijvoorbeeld is een “fantasienaam”. Boheems kristal of Tsjechisch kristal zijn ook fantasie namen. Elke producent in de regio Bohemen, mag zijn of haar glas Boheems kristal noemen, het is een niet beschermde naam. Het Tsjechische woord “Sklo” staat voor glas al noemen ze hun product vaak “kristal”. Dat hangt samen met het feit dat de letterlijke betekenis van het woord “kristal” is afgeleid uit het Griekse Kruos = ijs, Krustallos = ijs ; kristal ( kru wordt uitgesproken als kry). Het is afkomstig van het woord voor bergkristal, dat een helder gesteente is. En op die manier wordt het dus in verschillende landen gebruikt om helderheid of zuiverheid van het glasmengsel aan te duiden. Vaak bedoelt men te zeggen dat het glas is gemaakt van een mengsel zonder loodoxide, maar dat de kwaliteit ervan hoog is of het mengsel gecompliceerd.

Si-Crystal werkt met diverse producenten die verschillende mengsels gebruiken. In onze inleiding hebben we gesproken van hoogwaardige producten en hoge kwaliteit. Al het kristal dat wij leveren, ongeacht de product vorm, bevat minimaal 24% loodoxide, soms zelfs 30%, en is dus echt kristal! Daar waar wij glaswerk leveren dat minimaal 7% loodoxide bevat, gebruiken wij de fantasienaam kristallijn. Dat doen we om aan te duiden dat het mengsel loodoxide bevat en daardoor kostbaarder is dan een gewoon mengsel, en dat het speciale eigenschappen bevat. Daar waar wij spreken over Boheems kristal, bedoelen wij een glasmengsel van hoge kwaliteit dat vrijwel niet van loodkristal te onderscheiden is. Als het om andere mengsels gaat zullen wij dat vermelden, omdat het belangrijk kan zijn voor de techniek die is toegepast om het product een bepaalde vorm of uiterlijk te geven. Zo kan het voorkomen dat een simpel glas van kristal goedkoper is dan een glas van een goedkoper mengsel, maar met kostbare technieken gedecoreerd.

Decoratie

Er zijn verschillende technieken om glas en kristal te decoreren. De meest bekende is wel slijpen, maar ook etsen, graveren, zandstralen en emailleren zijn veel toegepaste technieken. De producten van Si-Crystal zijn allemaal handmatig bewerkt. Daar waar sprake is van afwijkende methoden zal dat apart worden toegelicht.

Slijpen:
Dit kan zowel handmatig als machinaal gebeuren. Wij gaan uit van de handgeslepen methode. Vaak wordt er onder stromend water geslepen. Het slijpsel spoelt weg en er kunnen zeer scherpe randen worden gemaakt. Een speciale methode is het slijpen met een waterstraal onder druk! Een van onze leveranciers is –voor zover wij weten- de enige die dit specialisme toepast. Bij slijpen kan er vaak helemaal worden ingekerfd. Dit laatste kan alleen bij mengsels die voldoende zacht zijn. Objecten waar veel in geslepen wordt zijn dan ook meestal van kristal. Door slijpen kan men bereiken dat de lichtinval in het glas wordt gebroken in een regenboog van kleuren. Dit spectrum aan kleuren zoals het wordt genoemd en de helderheid ervan, hangen sterk samen met de eigenschappen van de stoffen die aan het glasmengsel worden toegevoegd. Loodkristallen geslepen glazen of kroonluchters laten dat heel duidelijk zien. Maar bijvoorbeeld ook barium heeft eigenschappen om de refractie index (= de manier waarop een lichtstraal in verschillende kleuren wordt gebroken) van een glasmengsel te beïnvloeden. Daarom wordt barium ook wel gebruikt in de “armen” van kroonluchters. Het is sterker dan loodkristal, dat moet ook, want hieraan hangen de decoraties van de kroonluchter. En tegelijkertijd geeft het dezelfde mooie schittering. Ook simpele mengsels kunnen worden geslepen. Het gaat dan echter niet om een mooie lichtbreking te verkrijgen maar bijvoorbeeld om een vorm aan te passen.

Etsen:
Bij deze methode wordt een bijtende vloeistof op het glas aangebracht. Het glas wordt afgedekt behalve op de plaats waar het sjabloon open is om een bepaalde figuur in het glas aan te brengen. De bijtende vloeistof knaagt als het ware een laagje uit het glas, waardoor de decoratie blijvend aangebracht wordt.

Emailleren:
Dit is een heel speciale techniek. Er wordt bij Tsjechisch glas vaak gesproken over “high enamel”. Dit is een van de meest bekende en traditionele technieken in Tsjechië. De voorwerpen die met dit “high enamel” of ook wel reliëf email zijn bewerkt, ondergaan vaak drie of vier keer een behandeling in de oven. Eerst wordt er een laag goudverf aangebracht. De goudverf bestaat uit echt goud, het is geen vervangend product. Dit is de eerste laag en het voorwerp gaat dan voor de eerste keer de oven in op een lagere temperatuur, ongeveer 560 0C. Na het bakproces wordt een verfmengsel gebruikt bestaande uit gemalen porselein en andere ingrediënten. Reliëf aanbrengen en het vormen van de motieven (meestal bloemen) is de volgende stap. Na een tweede maal in de oven, wordt een volgende laag reliëf verf aangebracht om de laatste details te vervolmaken. Na iedere laag van reliëf verf moet het product terug de oven in. Tussen elke laag die wordt aangebracht en gebakken zit ook een afkoelingsperiode voordat met de volgende laag kan worden begonnen. Dat betekent dat men een week bezig kan zijn met een speciaal glas of een speciale vaas. Dat dit een ambacht is waar buitengewoon veel kundigheid en vaardigheid voor nodig is staat buiten kijf.

Zandstralen:
Een techniek die velen wel zullen kennen van het schoonspuiten van gebouwen. Met harde “korrels” wordt als het ware een laagje ervan vanaf gespoten. Door dit heel verfijnd toe te passen op glas kunnen allerlei motieven worden aangebracht of ingebracht. Bijvoorbeeld een kristallen glas dat bestaat uit twee lagen: de heldere en een gekleurde laag. Door een sjabloon te leggen op het glaswerk kan worden gekozen: spuit ik alles om het sjabloon heen weg zodat de decoratie óp het glas komt te liggen, of haal ik alleen het sjabloon weg, zodat de decoratie ín het glas komt te liggen. Door te spelen met de kleur en de techniek zijn vele decoratiemogelijkheden beschikbaar.

Graveren:
In dit geval wordt met een hele kleine ronddraaiende schijf met een hele fijne punt handmatig een voorstelling, figuur of letter in het glas worden geslepen. Een hele bekende techniek die ook vaak in Nederland nog te zien is. De andere methoden worden meestal niet in het openbaar uitgevoerd. In het geval van emailleren is dat trouwens ook onmogelijk.

Andere wetenswaardigheden

Er is nog voldoende te schrijven over het maken van glas. Bijvoorbeeld over het glasblazen. Dat blijft hier nog achterwege. Deze aanvulling komt op een later tijdstip nog. Wel hebben we nog een aantal tips over hoe en wat te doen met kristal. Een aantal foto’s over het tot stand komen van de Si-Crystal producten heeft u verspreid tussen de tekst al kunnen zien.

Weten hoe je met kristal moet omgaan:

  1. Nooit in de vaatwasser wassen, maar met de hand.
  2. Gebruik een zacht sopje van lauwwarm water.
  3. Met een zachte doek drogen, direct na het afwassen.
  4. Nooit de doek in het glas stoppen en dan het glas ronddraaien.
  5. Niet stoten omdat het zachte kristal gevoelig is en er stukjes af kunnen springen.
  6. Bewaar het kristal stofvrij en bescherm het tegen hoge temperatuurswisselingen.

Hoe kan ik glas van kristal onderscheiden:

Allereerst is er de schittering. Geslepen kristal schittert veel meer en geeft een mooie breking van het licht. Het hele spectrum van kleuren is helder zichtbaar als licht door geslepen kristal valt.
Scherpte. Vaak is het duidelijker te zien als een machinaal geslepen onderdeel of een handgeslepen onderdeel naast elkaar liggen. De handgeslepen heeft veel scherpere randen en scherp geslepen facetten. Machinaal gemaakte (of geperste) vormen zijn stomper of ronder bij het facet.
Klank. Zachtjes tegen een kristallen glas tikken geeft een heldere,warme, lang aanhoudende klank. Tikt u tegen een gewoon glas, dan is de klank dof en kort.

Hoe kan ik zien of een glas machinaal of handmatig is vervaardigd:

Een glas, ongeacht of het kristal of gewoon glas is, dat perfect van vorm is, waar geen oneffenheid in zit en waarvan alle glazen die men naast elkaar zet absoluut gelijk van vorm zijn, is een machinaal glas.
Een glas dat machinaal is gemaakt of is gegoten heeft ook vaak een naad in de voet, of een oneffenheid in de stam ( een soort bobbeltje). Of je ziet de naad als je in het glas kijkt.
Een handgemaakt glas kan perfect van vorm zijn, maar een kleine overgang tussen de kelk en de voet is altijd te zien. Als dat het geval is hebt u te maken met een handgemaakt glas.

Een handgemaakt glas van 24% loodkristal is altijd zwaarder in de hand dan een gewoon glas.

Verklarende woordenlijst

Oost-Mesopotamië:
Mesopotamië (De naam komt uit het Grieks, tussen de rivieren) is de naam die gegeven wordt voor de oudheid van het land rond de rivieren Tigris en Eufraat, het tegenwoordige Irak. Hier lagen de rijken van Assyrië en Babylonië.

Siliciumoxide:
Chemische naam voor zand. Si is de afkorting voor silicium, en oxide staat voor het soort verbinding.

Potas:
Kaliumcarbonaat. Dit is een chemische verbinding. Potas is afgeleid van potash (latijn voor kalium) en potassium (Engels woord voor kalium). Carbonaat staat voor het soort verbinding. Het wordt gebruikt om een glasmengsel bij een lagere temperatuur te kunnen laten smelten.

Soda:
Natriumcarbonaat. Dit is een chemische verbinding. Het wordt gebruikt om een glasmengsel bij een lagere temperatuur te kunnen laten smelten.

Kalk:
Calcium carbonaat. Ook hier is sprake van een chemische verbinding. Kalk wordt toegevoegd om de hardheid van een glasmengsel te kunnen bepalen.

Bariumcarbonaat:
Ook bariumcarbonaat is een chemische verbinding. Barium wordt gebruikt om de helderheid en lichtbreking van het glas te verhogen.

Loodoxide:
Zwaar metaal verbinding die glans en zachtheid geeft aan het glasmengsel.

Refractie (refractie index):
Lichtbreking. De wijze waarop een straal licht in diverse kleuren wordt opgebroken (denk aan een regenboog).

High Enamel:
Reliëf email. Een techniek waarbij in meerdere lagen een reliëf patroon wordt aangebracht als decoratie.